Verrassingen in de opening zoeken... en (automatisch) vinden?

Ik ben een redelijke fan van het Youtube-kanaal van Antonio Radic, ook bekend als Agadmator. Volgens deze video zou het zelfs de eerste schaakvlog zijn (mei 2007, net voor chess.com met uitzendingen begon), hoewel zijn populariteit pas in 2016-2017 echt begon te boomen, om in 2018 de populairste schaakvlog te worden. Wat later werd het – terecht – de eerste schaakvlog die meer dan een miljoen abonnees verzamelde.

Radic is een gewone schaker, die door kwaliteit te leveren, een plaatsje heeft veroverd naast de top-vloggers (IGM Nakamura en IM Levy Rozman (aka GothamChess). Terloops, de kanalen van hanging pawns en The Butcher zijn ook de moeite waard, maar helemaal bovenaan bij mij stond dat van Naroditsky, die zijn blitzpartijen tijdens en achteraf zeer toegankelijk en inzichtelijk analyseerde. Zijn vlog is trouwens een illustratie dat je na je dood blijft bestaan op internet. Ana Cramling is ook niet slecht, omdat ze partijen speelt op min of meer mijn niveau (OK, iets erboven), zodat het handig is om plannen en keuzes te vergelijken met je eigen inzichten.

Terloops, voor wie het nog niet mocht weten, op Youtube analyseert Steven Keirse partijen van clubleden op een “C&D”-niveau, zodat ook de middenmotors onder ons de fouten in onze partijen inzien en de remedie begrijpen. Hij wordt altijd heel blij van een like of een nieuwe follower, dus geef hem aub een steuntje in de rug – het is een kleine moeite. Als laatste internettip geef ik nog een blog mee: in Marienbad speelde de Engelsman Tim Spanton mee, en zijn blog is zeker interessant, niet in het laatst omdat hij redelijk veel speelt, en zijn partijen plichtsgetrouw snel na het spelen ervan analyseert.

Terug naar Radic. Één van zijn vaste hooks is dat hij bij elke partij zegt wanneer de speler de bekende paden verlaten en op eigen kracht spelen: “From now on, we have a completely new game.” Soms vermeldt hij dan ook de hoeveelste keuze de betreffende zet in de keuze van de computer is. Vaak zie je dan topgrootmeesters een neutrale zet spelen, die op plaats vier-vijf in de rangorde van beste zetten staat. Een laatste vast ingrediënt is dat hij de kijkers één keer in de partij enkele seconden tijd geeft om de beslissende zet te vinden, maar dit terzijde.

Het kiezen van een “niet optimale openingszet” op zich is al een handige manier om nieuwtjes te vinden in de opening. Het is een aanpak die ook Ivan Sokolov aanhangt in dit interview. Check welke zetten niet vaak gespeeld zijn, zonder dat je ermee in het nadeel komt. Bijvoorbeeld, in de Smyslov Caro-Kann heb je na 1.e4 c6 2.d4 d5 3.Pc3 dxe4 4.Pxd4 Pd7 best veel goede zetten. Ik gebruik even Lichess hiervoor; in de meesterpartijen zijn de meest gespeelde zetten 5.Pg5 (35%), 5.Pf3 (33%) en 5.Lc4 (24%) de favoriete zetten – in de spelers database zijn het 5.Pf3 (52%); 5.Lc4 (12%) en 5.De2 (10%) – 5.Pg5 telt slechts 8% volgelingen. Stockfish daarentegen vindt 5.c3 (+0,4) net iets beter dan al deze zetten. Op zich hoeft dit geen onafhankelijk systeem te vormen, c3 is een typische zet in dit soort stellingen. Dat het 0,1 beter scoort dan 5.Pg5, 5.Pf3, 5.a4 en 5.Ld3 heeft weinig te betekenen. Maar wie zijn tegenstanders wil verrassen, zal zeker de zet 5.a4 opmerken.

Deze perfect speelbare zet is nauwelijks gespeeld (geen meesterpartij, en slechts 149 lichess-partijen), maar is best interessant. Zeker als we de beste zwarte antwoorden checken. Volgens SF17 zijn dat 5...Pgf6 (0,3), 5...Pdf6 (0,4), 5...a6 (0,5), 5...h6 (0,5) en 5...Dc7 (0,6). Op zich niets speciaals. Zwart kan antwoorden met de voornaamste zet die hij in gedachten heeft (Pgf6). Het zou voor wit interessanter zijn om te kunnen afwijken met een zet waar zwart goed moet opletten wat hij speelt, om niet in het nadeel te komen.

Dat zijn twee aspecten die de computer ons kan bijbrengen: we kunnen checken op minder frequente openingszetten, die allerminst minderwaardig zijn. We kunnen daarnaast ook checken of het antwoord op zo’n ongewone zet makkelijk of niet te vinden is achter het bord. Voorlopig lukt dat tweede nog niet volautomatisch (voor zover ik weet). Er bestaat wel een feature in de Fritz-GUI, nl. correspondentie-analyse, waarbij je kan instellen bij welke afwijking in evaluatie je het programma varianten niet meer laat bekijken. Als je dan checkt of er veel of weinig varianten zijn gevonden, dan kan dat duiden op een smal pad dat de tegenstander moet volgen. Maar de feature correspondentie-analyse (in de Fritz GUI) lijkt me te omslachtig en te weinig “te tunen” hiervoor. Bovendien is het niet automatisch – je kiest zelf de startstelling van waaruit de analyse loopt, je wil eerder een brede aanpak die je over alle openingen en alle stellingen heen de “smalle paden” aantoont.

Het zou handig zijn mocht bv Chessbase zo’n feature inbouwen in zijn software. Als je dus bv 5 à 10 zetten parallel laat onderzoeken, dan zou het interessant zijn dat de app dan ook erbij zou zetten, hoe dun het pad is dat zwart moet bewandelen om gelijke tred te houden. Het is interessanter om bv een “vijfde optimale zet” te spelen waarbij zwart drie unieke zetten na elkaar moet vinden, dan de beste zet, waar zwart vijf gelijke zetten tot zijn beschikking heeft.

Iets wat erop lijkt, is wat vroeger ook al in eerdere Fritz GUIs zat (een scherpte-indicator), en recent iets anders is uitgewerkt, nl dat het programma de scherpte van de stelling aangeeft. Zie bv de website van Chessbase, waar soms partijen worden gegeven om na te spelen; bij sommige partijen staat dan een vlammetje als icoon, om aan te duiden dat er flink gehakt werd in die partij.

Combineer cr-analyse met detectie van scherpte zou ik dan denken, en je hebt min of meer een tool om nieuwtjes te vinden die het de tegenstander moeilijk maken. Dat is vandaag de dag goed mogelijk, als je ziet hoeveel (on)nuttige tooltjes verschijnen op diverse blogs. Met AI-tools (Helmut Froeyman wees me op deze video van Han Schut) hoef je zelfs niet meer te kunnen programmeren. Je schrijft gewoon in de AI-bot wat je als resultaat wil, en hoe je dat resultaat bereikt wil zien, en hop – na wat heen en weer gevijl en geschaaf heb je een tool die je leven weer iets makkelijker maakt. Het hoeft geen betoog dat zo'n tools vele malen krachtiger zijn dan wat bv Chessbase met zijn standaard zoekvenster aanlevert qua mogelijkheden. Enkele voorbeelden van zo'n zoekopdrachten: "een koningsmars van e1 naar e4 na zet 40", "een overzicht van de variatie van openingszetten van een speler in de tijd of volgens elo tegenstanders", "een vergelijking van de resultaten vanuit een stelling met en zonder tussenschakeling van de zetten h3 en h6", ...

Bij het schrijven van dit artikel botste ik op de volgende partij, die goed illustreert wat een "abnormale/onverwachte zet" in de opening kan teweegbrengen.
https://www.youtube.com/watch?v=hPEO6fyEOzM

Ik ben niet zeker of de partij in deze video helemaal correct is ingegeven – op zet 26 staat een mat in één op het bord, die niet gespeeld wordt. De partij toont aan hoe je met een onorthodoxe zet in de opening je tegenstander kan verrassen en je de rest van de partij “enkel maar hoeft je voordeel uit te bouwen”. Een kleine analyse van die partij vind je hieronder.